{"id":30548,"date":"2026-10-16T18:58:21","date_gmt":"2026-10-16T15:58:21","guid":{"rendered":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/?p=30548"},"modified":"2026-10-16T18:58:21","modified_gmt":"2026-10-16T15:58:21","slug":"beynimizin-mansetlerini-kim-atiyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/2026\/10\/16\/beynimizin-mansetlerini-kim-atiyor\/","title":{"rendered":"Beynimizin Man\u015fetlerini Kim At\u0131yor?"},"content":{"rendered":"

Haber: K\u00fcbra M\u0131s\u0131ro\u011flu<\/strong><\/p>\n

Edit\u00f6r: Melek \u00d6zt\u00fcrk<\/strong><\/p>\n

\u0130stanbul, (\u0130\u00dc Haber Merkezi) – Dikkat, bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 s\u00fcre\u00e7ler ve ge\u00e7mi\u015f deneyimler, beynin bilgiyi se\u00e7me ve yorumlama bi\u00e7imini \u015fekillendiriyor. Bu s\u00fcre\u00e7ler, alg\u0131m\u0131zdan kararlar\u0131m\u0131za ve bilgiyi do\u011fru kabul etme e\u011filimimize kadar pek \u00e7ok alan\u0131 etkiliyor.<\/h3>\n

\u0130nsan beyni, \u00e7evresinden gelen bilgileri yaln\u0131zca kaydetmiyor; onlar\u0131 se\u00e7iyor, \u00f6nceliklendiriyor ve yorumluyor. Dikkat, bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 s\u00fcre\u00e7ler ve ge\u00e7mi\u015f deneyimler, neyi alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ve kararlar\u0131m\u0131z\u0131 nas\u0131l verdi\u011fimizi etkiliyor. N\u00f6robilimci David Eagleman\u2019\u0131n Incognito: The Secret Lives of the Brain (Beynin Gizli Hayat\u0131) adl\u0131 kitab\u0131nda yer verdi\u011fi gazete benzetmesi, zihnin bilgi i\u015fleme bi\u00e7imini \u015fu \u015fekilde a\u00e7\u0131kl\u0131yor:<\/p>\n

\u201cHerhangi bir anda bu koca \u00fclkede neler olup bitti\u011fini bilmek isteseniz de, bunca bilgiyi bir anda al\u0131p sindirmeniz olanaks\u0131z. Bunu ba\u015farsan\u0131z bile i\u015finize yaramayacak. Bir \u00f6zete ihtiyac\u0131n\u0131z var. Elinize bir gazete al\u0131yorsunuz. New York Times gibi yo\u011fun de\u011fil de, USA Today gibi daha hafif t\u00fcrden bir gazete. Olan bitenle ilgili ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n gazetede yer almamas\u0131 sizi \u015fa\u015f\u0131rtm\u0131yor; ne de olsa \u00f6zet istemi\u015ftiniz. Ailenizi etkileyecek yeni bir vergi yasas\u0131n\u0131n Kongre’den ge\u00e7mi\u015f oldu\u011fu bilgisi sizin i\u00e7in \u00f6nemli ama fikrin k\u00f6keninin, avukatlar, \u015firketler, muhalifler vs. ile kaynayan ayr\u0131nt\u0131lar\u0131, sonu\u00e7 ve \u00f6z a\u00e7\u0131s\u0131ndan hi\u00e7 de \u00f6nemli de\u011fil. \u00dclkenin g\u0131da kaynaklar\u0131yla ilgili ayr\u0131nt\u0131lar da (s\u00f6zgelimi ineklerin nas\u0131l beslendi\u011fi ya da ka\u00e7\u0131n\u0131n et olarak t\u00fcketildi\u011fi) kesinlikle bilmek isteyece\u011finiz \u015feylerden de\u011fil; sizin bilmek istedi\u011finiz, \u00fclkenizde deli dana hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n art\u0131\u015f g\u00f6sterip g\u00f6stermedi\u011fi. \u00c7\u00f6plerin nas\u0131l \u00fcretildi\u011fi ya da topland\u0131\u011f\u0131 de\u011fil, arka bah\u00e7enize at\u0131l\u0131p at\u0131lmayaca\u011f\u0131 ilgilendiriyor sizi. Yine fabrikalar\u0131n \u015febekesi ve altyap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fil, i\u015f\u00e7ilerin greve gidip gitmeyece\u011fini bilmek istiyorsunuz. Gazete, size i\u015fte bunu sa\u011fl\u0131yor. Bilin\u00e7li zihniniz asl\u0131nda bu gazetenin ta kendisi. Beyniniz de \u00e7e\u015fitli faaliyetlerle gece g\u00fcnd\u00fcz v\u0131z\u0131r v\u0131z\u0131r i\u015fler ve t\u0131pk\u0131 \u00fclke benzetmesinde oldu\u011fu gibi, neredeyse her \u015fey b\u00f6lgesel olarak ger\u00e7ekle\u015fir.\u201d<\/p>\n

Edit\u00f6r, s\u0131n\u0131rl\u0131 alan i\u00e7inde hangi geli\u015fmelerin \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131laca\u011f\u0131na karar verir; di\u011fer haberler sayfan\u0131n farkl\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerinde yer al\u0131r. \u0130nsan beyni de \u00e7evresinden gelen b\u00fct\u00fcn bilgileri ayn\u0131 anda ve ayn\u0131 ayr\u0131nt\u0131 d\u00fczeyinde i\u015fleyemez. Ancak gazetenin aksine, beyindeki bu se\u00e7me s\u00fcreci tek bir ki\u015finin bilin\u00e7li karar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fmez. Dikkat mekanizmalar\u0131, duyusal veriler, \u00f6nceki deneyimler ve beklentiler birlikte \u00e7al\u0131\u015farak hangi bilgilerin \u00f6ne \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 etkiler.<\/p>\n

Beyin neden her \u015feyi ayn\u0131 anda i\u015flemiyor?<\/h4>\n

\u0130nsan \u00e7evresinden s\u00fcrekli olarak g\u00f6rsel, i\u015fitsel ve di\u011fer duyusal bilgiler al\u0131yor. Bu bilgilerin tamam\u0131na ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde dikkat ay\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Dikkat, belirli uyaranlar\u0131n veya g\u00f6revlerin di\u011ferlerine k\u0131yasla \u00f6ncelik kazanmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7leri kaps\u0131yor.<\/p>\n

Dikkat ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda bu se\u00e7icili\u011fin farkl\u0131 bi\u00e7imleri incelendi. Ki\u015fi bazen belirli bir hedef do\u011frultusunda dikkatini bilin\u00e7li olarak y\u00f6nlendirirken bazen de beklenmedik veya belirgin bir uyaran dikkatini kendili\u011finden \u00e7ekebiliyor. \u00d6rne\u011fin bir metni okurken yaln\u0131zca metne odaklanmak m\u00fcmk\u00fcnken y\u00fcksek bir ses gibi beklenmedik bir uyaran dikkati ba\u015fka y\u00f6ne \u00e7evirebiliyor.Bu durum, alg\u0131n\u0131n \u00e7evreden gelen b\u00fct\u00fcn verilerin eksiksiz bir kopyas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Bir uyaran\u0131n g\u00f6z\u00fcn \u00f6n\u00fcnde bulunmas\u0131, onun mutlaka fark edilece\u011fi anlam\u0131na gelmez.<\/p>\n

G\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcndeki de\u011fi\u015fiklikler nas\u0131l ka\u00e7abiliyor?<\/h4>\n

\"\"<\/h4>\n

Bili\u015fsel psikolojide de\u011fi\u015fim k\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc olarak bilinen olgu, g\u00f6rsel bir sahnede meydana gelen de\u011fi\u015fikliklerin kimi ko\u015fullarda fark edilememesini ifade ediyor. \u00d6zellikle g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler aras\u0131na k\u0131sa kesintiler girdi\u011finde, belirgin de\u011fi\u015fiklikler bile g\u00f6zden ka\u00e7abilir.<\/p>\n

Eagleman kitab\u0131nda bu kavram\u0131 yap\u0131lan bir deneyle anlat\u0131yor. Deneyde bir ki\u015fiye deneyden habersiz \u015fekilde rastgele yerlerde durdurulup yol tarifi soruldu. Denek yolu tarif etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken kap\u0131 ta\u015f\u0131yan i\u015f\u00e7iler kendisiyle deneyci aras\u0131ndan ge\u00e7ti ve o s\u0131rada kap\u0131n\u0131n arkas\u0131nda duran bir ki\u015fi deneyci ile yer de\u011fi\u015ftirdi. Ancak denek ki\u015finin de\u011fi\u015fti\u011fini fark etmedi.<\/p>\n

Bu konuda yap\u0131lan deneyler, g\u00f6rsel d\u00fcnyan\u0131n insan zihninde her ayr\u0131nt\u0131s\u0131yla s\u00fcrekli tutuldu\u011fu varsay\u0131m\u0131n\u0131 sorgulatt\u0131. Dikkatin y\u00f6n\u00fc, de\u011fi\u015fikli\u011fin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ve sahnenin sunulu\u015f bi\u00e7imi, de\u011fi\u015fimin fark edilme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkiliyor. Bu bulgu, beynin bilgiyi i\u015fleme bi\u00e7imini anlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli.<\/p>\n

Kararlar\u0131m\u0131z\u0131n ne kadar\u0131 fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda?<\/h4>\n

\u0130nsanlar d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin ve kararlar\u0131n\u0131n tamam\u0131n\u0131 bilin\u00e7li olarak olu\u015fturduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebilir. Oysa bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc, ki\u015fi bunlar\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a fark etmeden ger\u00e7ekle\u015fir. \u00d6\u011frenilmi\u015f \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar, al\u0131\u015fkanl\u0131klar ve otomatik de\u011ferlendirmeler, belirli durumlarda nas\u0131l tepki verdi\u011fimizi etkileyebilir. \u00d6rne\u011fin bir insan, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir durumu k\u0131sa s\u00fcrede tan\u0131yabilir veya ge\u00e7mi\u015fte \u00f6\u011frendi\u011fi bir beceriyi her ad\u0131m\u0131n\u0131 bilin\u00e7li olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmeden uygulayabilir. Bu t\u00fcr otomatik s\u00fcre\u00e7ler, g\u00fcndelik hayat\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilmesini kolayla\u015ft\u0131r\u0131yor. Her hareketi ve her se\u00e7imi ba\u015ftan sona bilin\u00e7li bi\u00e7imde hesaplamak, zihinsel a\u00e7\u0131dan olduk\u00e7a maliyetli olurdu. Bununla birlikte otomatik s\u00fcre\u00e7ler ile bilin\u00e7li kararlar birbirinden b\u00fct\u00fcn\u00fcyle kopuk iki sistem olarak de\u011ferlendirilmemeli. Bir\u00e7ok karar, h\u0131zl\u0131 de\u011ferlendirmelerle daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmenin farkl\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclerde birle\u015fmesiyle ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Duruma g\u00f6re otomatik bir tepki yeterli olabilirken \u00f6nemli veya karma\u015f\u0131k bir karar daha fazla de\u011ferlendirme gerektirebiliyor.
\nBurada dikkat edilmesi gereken nokta, bir d\u00fc\u015f\u00fcncenin nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 her zaman a\u00e7\u0131klayamamam\u0131z\u0131n o d\u00fc\u015f\u00fcncenin mutlaka yanl\u0131\u015f oldu\u011fu anlam\u0131na gelmemesi. Bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 s\u00fcre\u00e7ler hem yararl\u0131 hem de ko\u015fullara ba\u011fl\u0131 olarak yan\u0131lt\u0131c\u0131 olabilen de\u011ferlendirmelere katk\u0131da bulunabiliyor.<\/p>\n

Alg\u0131dan do\u011fruluk de\u011ferlendirmesine: Zihnin bilgi s\u00fcreci<\/h4>\n

\"\"<\/h4>\n

Alg\u0131, duyulardan gelen verilerin pasif bi\u00e7imde kaydedilmesinden ibaret de\u011fil. \u00d6nceki deneyimler, \u00f6\u011frenilmi\u015f bilgiler ve beklentiler, yeni bilgilerin nas\u0131l yorumlanaca\u011f\u0131n\u0131 etkiliyor. Bili\u015fsel bilimlerde bu etkile\u015fim, ayn\u0131 uyaran\u0131n farkl\u0131 ba\u011flamlarda farkl\u0131 bi\u00e7imlerde alg\u0131lanmas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayan yakla\u015f\u0131mlarla ele al\u0131n\u0131yor. Ge\u00e7mi\u015f bilgiler \u00e7evreyi anlamland\u0131rmay\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131rken hangi ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n dikkat \u00e7ekece\u011fini de etkileyebiliyor. Ancak bu s\u00fcre\u00e7, bilin\u00e7li bir tercihten \u00e7ok, birbiriyle etkile\u015fim h\u00e2lindeki bili\u015fsel mekanizmalarla ger\u00e7ekle\u015fiyor.<\/p>\n

Bir bilginin alg\u0131lanmas\u0131 ile do\u011fru kabul edilmesi ise birbirinden farkl\u0131 s\u00fcre\u00e7ler. \u0130nsanlar bir iddiay\u0131 de\u011ferlendirirken i\u00e7eri\u011finin yan\u0131 s\u0131ra kayna\u011f\u0131n\u0131, daha \u00f6nce duyup duymad\u0131klar\u0131n\u0131 ve mevcut bilgileriyle ne \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de dikkate alabiliyor. Bu noktada a\u015final\u0131k ile do\u011fruluk aras\u0131ndaki ayr\u0131m \u00f6nem kazan\u0131yor: Bir ifadenin tekrarland\u0131k\u00e7a tan\u0131d\u0131k gelmesi, onun do\u011fru oldu\u011fu anlam\u0131na gelmiyor. Benzer \u015fekilde, bir bilginin beklentilere ayk\u0131r\u0131 olmas\u0131 da tek ba\u015f\u0131na yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermiyor. Yanl\u0131\u015f bilgi \u00fczerine yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar da konunun yaln\u0131zca insanlar\u0131n ne kadar kolay ikna olduklar\u0131yla a\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131n\u0131; do\u011fru bilgiyi de\u011ferlendirme bi\u00e7imlerinin de bu s\u00fcrecin bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/p>\n

Beynin man\u015fetlerini belirleyen tek bir edit\u00f6r yok<\/h4>\n

Beyin ve gazete aras\u0131ndaki benzetme, dikkat, alg\u0131 ve karar verme s\u00fcre\u00e7lerini bir arada d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in kullan\u0131\u015fl\u0131 bir \u00e7er\u00e7eve sunuyor. Ancak bu s\u00fcre\u00e7ler, tek bir merkezde toplanan ve her bilgiyi bilin\u00e7li bi\u00e7imde s\u0131ralayan bir edit\u00f6r taraf\u0131ndan y\u00f6netilmiyor. Beynin farkl\u0131 sistemleri, gelen duyusal veriler ve \u00f6nceden edinilmi\u015f bilgilerle etkile\u015fim i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n

Dikkat, hangi ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 etkiliyor. Ge\u00e7mi\u015f deneyimler, yeni bilgilerin yorumlanmas\u0131na katk\u0131da bulunuyor. Otomatik s\u00fcre\u00e7ler, baz\u0131 de\u011ferlendirmelerin bilin\u00e7li d\u00fc\u015f\u00fcnmeden \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabiliyor. Daha sonra y\u00fcr\u00fct\u00fclen bilin\u00e7li de\u011ferlendirme ise ilk yarg\u0131lar\u0131n g\u00f6zden ge\u00e7irilmesine imk\u00e2n tan\u0131yabiliyor.
\nBu nedenle zihinsel s\u00fcre\u00e7leri anlamak, insan\u0131n her zaman yan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 sonucuna varmak anlam\u0131na gelmiyor. Aksine, alg\u0131n\u0131n nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu, kararlar\u0131n hangi ko\u015fullarda de\u011fi\u015febildi\u011fini ve de\u011ferlendirmelerimizin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 bilimsel bulgularla a\u00e7\u0131klamay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor.<\/p>\n

Beynimizin man\u015fetlerini kimin att\u0131\u011f\u0131 sorusunun tek bir yan\u0131t\u0131 yok. Man\u015feti belirleyen; dikkatin, \u00f6\u011frenmenin, beklentilerin ve farkl\u0131 bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lerin birlikte i\u015fleyi\u015fi. Bu s\u00fcre\u00e7leri anlamak, yaln\u0131zca haberleri de\u011ferlendirirken de\u011fil, g\u00fcndelik hayatta neyi fark etti\u011fimizi, neden belirli kararlar verdi\u011fimizi ve yeni bilgiler kar\u015f\u0131s\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizi nas\u0131l de\u011fi\u015ftirebildi\u011fimizi anlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nem ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Haber: K\u00fcbra M\u0131s\u0131ro\u011flu Edit\u00f6r: Melek \u00d6zt\u00fcrk \u0130stanbul,...<\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":30551,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_pushai_skip_autoshare":false,"footnotes":""},"categories":[1,24],"tags":[4062,4633,4634,43,148,3613,4635,3349,4632],"manset":[],"bilesen":[],"class_list":["post-30548","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-genel","category-bilim","tag-beyin","tag-bilincdisi","tag-david-eagleman","tag-istanbul-universitesi","tag-istanbul-universitesi-iletisim-fakultesi","tag-kubra-misiroglu","tag-manset","tag-melek-ozturk","tag-norobilim"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30548","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/14"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=30548"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30548\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":30555,"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30548\/revisions\/30555"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/30551"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=30548"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=30548"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=30548"},{"taxonomy":"manset","embeddable":true,"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/manset?post=30548"},{"taxonomy":"bilesen","embeddable":true,"href":"https:\/\/iletim.istanbul.edu.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/bilesen?post=30548"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}