Haber: Elif Naz Yücel
Editör: Ece Özdemir
İstanbul,(İÜ Haber Merkezi) – Dr. Zuhal Sönmezer; sosyal medya algoritmaları, yapay zekâ ve dezenformasyonun haber tüketimini hızla dönüştürdüğü günümüzde, toplumun kutuplaşmasını ve yanlış bilgilenmesini önlemek adına kullanıcıların “yavaş haber tüketimi” ile “dijital medya okuryazarlığı” pratiklerini benimsemesi gerektiğini açıkladı.
Sosyal medya, haber tüketimini hızlandırırken kısa içeriklere yönelimi artırıyor. Algoritmaların kullanıcıların karşısına çıkardığı haberler, farklı görüşlere erişimi etkilerken yapay zekâ ve dezenformasyon da güvenilir bilgiye ulaşmayı zorlaştırıyor. Dr. Zuhal Sönmezer, dijital çağda bilinçli haber tüketiminin ve medya okuryazarlığının önemine dikkat çekti.
Haber artık ayağımıza geliyor
Sosyal medyanın yaygınlaşmasıyla birlikte insanların haberleri takip etme biçimleri de değişti. Geleneksel medyada belirli saatlerde haber izlemek veya sabah gazetesini okumak yaygınken, günümüzde kullanıcılar sosyal medya platformlarında gezinirken haberlerle karşılaşıyor.
Dr. Zuhal Sönmezer, bu dönüşümü “habere gitme” döneminden “haberin ayağa gelmesi” dönemine geçiş olarak tanımladı. Günümüzde haber tüketiminin günlük sosyal medya kullanımının bir parçası haline geldiğini belirten Sönmezer, “İnsanlar özel olarak ‘durayım da bir haber okuyayım’ demiyor; sosyal medyada gezinirken, bir arkadaşının fotoğrafına bakarken veya eğlenceli bir video izlerken aniden bir haber akışına maruz kalıyor” dedi.
Bu değişimin haberlerin sunuluş biçimini de etkilediğini ifade eden Sönmezer, kullanıcıların uzun haber metinleri yerine kısa videolar, sosyal medya gönderileri ve özet içeriklerle karşılaşabildiğini belirtti. Sönmezer, sosyal medyanın kullanıcıları yalnızca haber tüketen kişiler olmaktan çıkararak haberlerin yayılmasına katkıda bulunan aktörlere dönüştürdüğünü de dile getirdi.
Hızlı haber tüketimi derinlemesine okumayı etkiliyor
Sosyal medyada haberlerin çok hızlı yayılması, kullanıcıların habere ayırdığı süreyi de etkiliyor. Başlıklar ve görseller üzerinden kısa sürede fikir edinmek, haberin tamamını okumadan yorum yapmak giderek daha görünür bir alışkanlık haline geliyor.
Sönmezer, bu durumu “Hızın bu derece artması, okuma eylemini ‘derinlemesine okumadan’ ‘taramaya’ dönüştürdü” sözleriyle açıkladı.
Kullanıcıların haber metninin tamamını okumadan yalnızca başlığa veya yorumlara bakarak değerlendirmelerde bulunabildiğini belirten Sönmezer, bu durumun olayların eksik ya da yanlış anlaşılmasına neden olabileceğini ifade etti. Haber tüketiminde hızın ön plana çıkmasının yüzeysel bilgilenme riskini artırdığını vurgulayan Sönmezer, haberin tamamını okumanın ve bilgiyi farklı kaynaklardan doğrulamanın önemine dikkat çekti.
Algoritmalar farklı görüşlere ulaşmayı zorlaştırıyor
Sosyal medya platformları, kullanıcıların ilgi alanlarına ve geçmiş etkileşimlerine göre içerikleri sıralıyor. Kullanıcıların daha önce beğendiği veya etkileşim kurduğu içeriklere benzer paylaşımların öne çıkarılması, haber akışının kişiselleşmesine neden oluyor.
Sönmezer, bu mekanizmayı iletişim literatüründe “yankı odaları” ve “filtre baloncukları” olarak adlandırılan kavramlarla açıkladı. Algoritmaların kullanıcıların mevcut görüşlerini destekleyen içerikleri öne çıkarabildiğini belirten Sönmezer, bu durumun farklı bakış açılarıyla karşılaşmayı zorlaştırabileceğini ifade etti.
“Karşıt görüşlerden tamamen izole edilen birey, kendi grubunun fikrini ‘tek ve mutlak gerçek’ sanmaya başlıyor” diyen Sönmezer, algoritmaların toplumsal kutuplaşmayı besleyebileceğini vurguladı.
Farklı toplumsal grupların aynı olay hakkında birbirinden farklı bilgi ve yorumlarla karşılaşabildiğini dile getiren Sönmezer, farklı haber kaynaklarını takip etmenin ve karşıt görüşleri değerlendirmenin önemini belirtti.
Yapay zekâ haber tüketiminin geleceğini nasıl değiştirecek?
Yapay zekâ teknolojilerinin gelişmesi, haberlerin hazırlanma ve kullanıcılara ulaştırılma biçimlerini de dönüştürüyor. Kişiselleştirilmiş içerikler sayesinde kullanıcıların ilgi alanlarına göre farklı haber başlıkları, metinler ve görsellerle karşılaşması mümkün hale geliyor.
Sönmezer, gelecekte haber tüketiminin sohbet tabanlı sistemlere doğru kayabileceğini belirterek, “Okur artık haberi bir haber sitesinden okumak yerine yapay zekâ asistanına ‘Bugün dünyada ne oldu, bana 3 maddede özetle’ diye soracak” dedi.
Bu dönüşümün bilgiye erişimi hızlandırıp kolaylaştırabileceğini ifade eden Sönmezer, kişiselleştirilmiş haber akışlarının editoryal seçimler ve kamusal yarar açısından yeni tartışmaları beraberinde getirebileceğini değerlendirdi.
Dezenformasyona karşı gazetecilere ve okurlara sorumluluk düşüyor
Yapay zekâ destekli içerik üretimi ve deepfake teknolojileri, gerçek görüntülerle yapay olarak üretilmiş içerikleri ayırt etmeyi zorlaştırabiliyor. Bu nedenle haberin doğrulanması, gazetecilik faaliyetlerinin temel unsurlarından biri olarak öne çıkıyor.
Gazetecilerin hız odaklı habercilik anlayışı yerine doğrulamaya dayalı bir yaklaşım benimsemesi gerektiğini belirten Sönmezer, “Hız odaklı anlayışın acil olarak ilkeli habercilik pratiklerine dönüşmesi gerekiyor” ifadelerini kullandı.
Haberlerin hangi kaynaklara dayandığının ve görsellerin gerçekliğinin açıkça ortaya konulması gerektiğini vurgulayan Sönmezer, gazetecilerin sahaya, insan hikâyelerine ve derinlemesine araştırmalara yönelmesinin önemini dile getirdi.
Sorumluluğun yalnızca gazetecilerle sınırlı olmadığını ifade eden Sönmezer, sosyal medya kullanıcılarının da paylaştıkları içeriklerin yayılmasında rol oynadığını belirtti. Kullanıcıların özellikle duyguları harekete geçiren veya kışkırtıcı görünen içeriklere karşı temkinli olması gerektiğini söyleyen Sönmezer, “Bu nedenle ‘Tıkla-Paylaş’ refleksini bırakıp, duygularına odaklanan veya aşırı kışkırtıcı görünen içeriklere karşı sağlıklı bir şüphecilik geliştirmelidir” dedi.
Şüpheli haberlerin Teyit.org ve Doğruluk Payı gibi doğrulama platformlarından kontrol edilebileceğini hatırlatan Sönmezer, farklı kaynakları karşılaştırmanın ve haberin ilk kaynağına ulaşmanın yanlış bilginin yayılmasını önlemede önemli olduğunu ifade etti.
Dijital medya okuryazarlığı önem kazanıyor
Sosyal medya, habere ulaşmayı kolaylaştırırken doğru bilgiye ulaşma sorumluluğunu da artırıyor. Haberlerin saniyeler içinde yayıldığı dijital ortamda kullanıcıların yalnızca bilgiye erişmesi değil, bu bilgiyi değerlendirmesi ve doğrulaması da gerekiyor.
Bilinçli haber tüketiminin önemine dikkat çeken Sönmezer, “Bilginin hızı kadar, doğruluğunun da zaman aldığı bilinciyle ‘yavaş haber tüketimi’ benimsenmelidir” dedi.
Sönmezer’in değerlendirmeleri, dijital çağda medya okuryazarlığının önemini ortaya koydu. Farklı kaynakları karşılaştırmak, algoritmaların haber akışı üzerindeki etkisini fark etmek ve haberleri doğrulamadan paylaşmamak, bilinçli bir haber okuru olmanın temel koşulları arasında yer alıyor.
